Việc có nên cho bé ăn bột bằng bình là một thắc mắc phổ biến của nhiều bậc phụ huynh khi bắt đầu giai đoạn ăn dặm cho con. Quyết định này không chỉ ảnh hưởng đến cách bé tiếp nhận thức ăn mà còn liên quan đến sự phát triển kỹ năng ăn uống và sức khỏe răng miệng của bé. Bài viết này sẽ phân tích chi tiết những lợi ích, rủi ro, và lời khuyên từ các chuyên gia để mẹ có cái nhìn toàn diện nhất, từ đó đưa ra lựa chọn phù hợp nhất cho sự phát triển lành mạnh của con yêu.

Tại Sao Các Bậc Cha Mẹ Thường Cân Nhắc Cho Bé Ăn Bột Bằng Bình?

1.1 Giúp đong lượng thức ăn phù hợp cho bé trong từng bữa ăn
1.1 Giúp đong lượng thức ăn phù hợp cho bé trong từng bữa ăn

Trong hành trình nuôi con, mỗi bậc cha mẹ đều mong muốn mang lại những điều tốt đẹp nhất cho con mình. Khi bé bước vào giai đoạn ăn dặm, việc cho bé làm quen với thức ăn đặc hơn sữa là một cột mốc quan trọng. Tuy nhiên, không ít phụ huynh cảm thấy lo lắng hoặc gặp khó khăn trong quá trình này, dẫn đến việc tìm kiếm các phương pháp tiện lợi hơn. Việc cho bé ăn bột bằng bình sữa, ban đầu, có vẻ như là một giải pháp hợp lý để khắc phục những thách thức đó.

Sự Tiện Lợi Và Nhanh Chóng

Một trong những lý do hàng đầu khiến nhiều phụ huynh nghĩ đến việc sử dụng bình sữa để cho bé ăn bột là sự tiện lợi. Thay vì phải vật lộn với thìa, bát và nguy cơ làm đổ thức ăn, việc pha bột loãng vào bình sữa và cho bé bú dường như đơn giản và ít lộn xộn hơn nhiều. Đặc biệt, trong những tình huống bận rộn hoặc khi bé không hợp tác với thìa, bình sữa có thể giúp hoàn thành bữa ăn một cách nhanh chóng. Đối với những bé đã quen với việc bú bình, việc chuyển đổi từ sữa sang bột loãng qua bình có vẻ như là một bước chuyển nhẹ nhàng, không gây quá nhiều xáo trộn cho bé và phụ huynh.

Giải Pháp Cho Bé Biếng Ăn Hay Khó Nuốt

Một số bé có thể gặp khó khăn trong việc tiếp nhận thức ăn bằng thìa hoặc có biểu hiện biếng ăn ngay từ giai đoạn đầu ăn dặm. Trong trường hợp này, phụ huynh thường lo lắng rằng bé không nhận đủ dinh dưỡng. Việc cho bé ăn bột bằng bình được xem là một cách để đảm bảo bé vẫn nhận được lượng calo và dưỡng chất cần thiết, vì bé có thể bú dễ dàng hơn so với việc phải nhai và nuốt thức ăn đặc. Áp lực khi cho bé ăn bằng thìa cũng có thể khiến một số bé cảm thấy căng thẳng, trong khi bình sữa mang lại cảm giác quen thuộc và dễ chịu hơn, giúp bé tiếp nhận thức ăn một cách tự nhiên hơn. Một số phụ huynh cũng tin rằng việc điều chỉnh độ đặc của bột trong bình có thể giúp bé làm quen dần với thức ăn đặc mà không gây quá nhiều trở ngại.

<>Xem Thêm Bài Viết:<>

Quan Điểm Từ Chuyên Gia: Có Nên Cho Bé Ăn Bột Bằng Bình Không?

1.4 Thu hút sự chú ý và làm bé thích ăn hơn
1.4 Thu hút sự chú ý và làm bé thích ăn hơn

Với những lợi ích có vẻ rõ ràng về sự tiện lợi và giải pháp tạm thời cho bé biếng ăn, nhiều cha mẹ vẫn băn khoăn liệu có nên cho bé ăn bột bằng bình theo khuyến nghị của các chuyên gia. Trên thực tế, hầu hết các tổ chức y tế và chuyên gia dinh dưỡng nhi khoa đều không khuyến khích phương pháp này, và thậm chí còn cảnh báo về những rủi ro tiềm ẩn.

Khuyến Nghị Chung Từ Tổ Chức Y Tế

Các tổ chức y tế hàng đầu thế giới như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) đều khuyến nghị rằng việc cho bé ăn dặm nên bắt đầu bằng thìa và bát. Họ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bé học cách nhận biết thức ăn, phát triển kỹ năng nhai nuốt, và trải nghiệm kết cấu thức ăn khác nhau ngay từ những bữa ăn đầu tiên. Việc cho bé ăn bột bằng bình sữa có thể làm mất đi cơ hội quý giá này, ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện của bé.

Mục đích chính của việc ăn dặm không chỉ là cung cấp dinh dưỡng mà còn là giáo dục bé về thói quen ăn uống lành mạnh, khám phá các loại thực phẩm và phát triển các kỹ năng vận động tinh như cầm nắm, nhai, nuốt. Bình sữa, về bản chất, được thiết kế để bú chất lỏng, không phải để bé học cách xử lý thức ăn đặc. Do đó, việc sử dụng bình sữa để cho bé ăn bột đi ngược lại với các nguyên tắc cơ bản của việc ăn dặm đúng cách, có thể gây ra nhiều vấn đề hơn là giải quyết.

Lợi Ích Ngắn Hạn (Nếu Có) Và Nỗi Lo Tiềm Ẩn

Mặc dù có vẻ tiện lợi và nhanh chóng trong ngắn hạn, việc cho bé ăn bột bằng bình không mang lại lợi ích lâu dài cho sự phát triển của bé. Thậm chí, nó có thể tạo ra những thói quen xấu và các vấn đề sức khỏe trong tương lai. Sự tiện lợi mà phụ huynh nhận được chỉ là bề mặt, che lấp đi những nguy cơ tiềm ẩn mà bé có thể phải đối mặt. Quan điểm của các chuyên gia là nên ưu tiên sức khỏe và sự phát triển tự nhiên của bé hơn là sự tiện lợi nhất thời của người lớn.

Thay vì tập trung vào việc làm thế nào để bé ăn nhanh nhất, phụ huynh nên chú trọng vào việc tạo ra một môi trường ăn uống tích cực, kiên nhẫn và khuyến khích bé khám phá thức ăn bằng các giác quan của mình. Việc bé từ chối ăn bằng thìa ban đầu là hoàn toàn bình thường và là một phần của quá trình học hỏi. Ép buộc bé ăn bột bằng bình có thể làm gia tăng sự kháng cự của bé đối với các phương pháp ăn dặm truyền thống sau này. Các chuyên gia luôn khuyến khích cha mẹ tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng nhi khoa nếu bé gặp khó khăn trong việc ăn dặm, để tìm ra giải pháp phù hợp và an toàn nhất. Để tìm hiểu thêm về các sản phẩm chăm sóc bé an toàn và chất lượng, bạn có thể ghé thăm seebaby.vn.

Những Rủi Ro Tiềm Ẩn Khi Cho Bé Ăn Bột Bằng Bình

2.1 Bình bóp thức ăn MARCUS & MARCUS
2.1 Bình bóp thức ăn MARCUS & MARCUS

Việc cho bé ăn bột bằng bình sữa, dù có vẻ tiện lợi, thực chất lại tiềm ẩn nhiều rủi ro đáng kể đối với sức khỏe và sự phát triển của trẻ nhỏ. Những nguy cơ này không chỉ ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa và răng miệng mà còn tác động tiêu cực đến kỹ năng ăn uống và thói quen sinh hoạt của bé về lâu dài.

Nguy Cơ Sặc Và Hóc

Đây là một trong những rủi ro nghiêm trọng nhất. Bột, dù đã được pha loãng, vẫn có kết cấu đặc hơn sữa. Khi bé bú bình, dòng chảy của bột có thể nhanh và khó kiểm soát hơn sữa, đặc biệt là khi bé chưa có khả năng điều phối tốt giữa bú, nuốt và thở. Điều này làm tăng nguy cơ bé bị sặc, khiến bột đi lạc vào đường thở, gây ho, nghẹn, và thậm chí là khó thở. Trường hợp sặc nặng có thể dẫn đến viêm phổi do hít sặc, một tình trạng sức khỏe nguy hiểm cần được can thiệp y tế khẩn cấp. Kỹ năng nuốt của bé khi ăn bằng thìa khác biệt so với khi bú bình; khi ăn thìa, bé có xu hướng kiểm soát lượng thức ăn và đưa vào miệng từ từ, còn bú bình thường mang tính phản xạ hơn.

Ảnh Hưởng Đến Kỹ Năng Nhai Nuốt Và Phát Triển Hàm Răng

Ăn dặm là giai đoạn quan trọng để bé phát triển các kỹ năng vận động miệng như nhai, nuốt và di chuyển lưỡi để đẩy thức ăn. Khi cho bé ăn bột bằng bình, bé chỉ đơn thuần bú và nuốt, không có cơ hội luyện tập các cơ hàm, lưỡi và môi cần thiết cho việc ăn thức ăn đặc. Điều này có thể làm chậm trễ hoặc cản trở sự phát triển các kỹ năng này, khiến bé khó khăn hơn khi chuyển sang ăn các loại thức ăn có kết cấu thô hơn sau này. Về lâu dài, việc thiếu vận động cơ hàm có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của xương hàm và răng miệng. Ngoài ra, việc bột bám lâu trên răng do bú bình có thể làm tăng nguy cơ sâu răng sữa, đặc biệt là khi bé bú bình trong lúc ngủ.

Tăng Cân Quá Mức Và Béo Phì

Khi cho bé ăn bột bằng bình, phụ huynh thường khó kiểm soát chính xác lượng calo và dinh dưỡng mà bé đã nạp vào. Bột thường được pha đặc hơn sữa và có hàm lượng calo cao hơn. Việc cho bé bú bình có thể khiến bé tiêu thụ lượng thức ăn lớn hơn mức cần thiết vì bé không nhận biết được tín hiệu no một cách rõ ràng như khi ăn bằng thìa. Điều này dễ dẫn đến tình trạng tăng cân quá mức và béo phì ở trẻ nhỏ, tạo tiền đề cho các vấn đề sức khỏe trong tương lai như tiểu đường, tim mạch. Việc điều chỉnh lượng thức ăn phù hợp với nhu cầu của bé là rất quan trọng trong giai đoạn ăn dặm.

Làm Giảm Hứng Thú Với Việc Ăn Dặm

Ăn dặm là một hành trình khám phá và trải nghiệm các loại thực phẩm mới với nhiều màu sắc, mùi vị và kết cấu khác nhau. Khi bé ăn bột bằng bình, bé sẽ bỏ lỡ cơ hội được chạm, ngửi, nhìn và cảm nhận thức ăn, làm giảm đi sự hứng thú tự nhiên đối với việc ăn uống. Điều này có thể khiến bé trở nên kén ăn, khó chấp nhận các loại thực phẩm mới và chỉ quen với việc bú bình. Về lâu dài, điều này ảnh hưởng đến thói quen ăn uống lành mạnh và sự đa dạng trong khẩu phần ăn của bé. Việc tạo ra một trải nghiệm ăn uống tích cực, khuyến khích bé tự khám phá thức ăn là rất quan trọng.

Vấn Đề Vệ Sinh Bình Sữa

Bột bám dính vào bình sữa và núm vú có thể khó làm sạch hoàn toàn hơn so với sữa. Nếu không được vệ sinh kỹ lưỡng, cặn bột còn sót lại có thể là môi trường lý tưởng cho vi khuẩn phát triển, gây ra các bệnh về đường tiêu hóa cho bé. Việc vệ sinh bình sữa đúng cách, đặc biệt khi dùng để đựng bột, đòi hỏi sự tỉ mỉ và cẩn thận cao hơn nhiều. Điều này đặt ra thêm một thách thức về mặt vệ sinh cho các bậc cha mẹ, nhất là khi họ đang tìm kiếm sự tiện lợi.

Khi Nào Bé Sẵn Sàng Cho Việc Ăn Dặm Bằng Thìa?

Để tránh những rủi ro khi có nên cho bé ăn bột bằng bình, việc nhận biết các dấu hiệu bé sẵn sàng cho ăn dặm bằng thìa là vô cùng quan trọng. Giai đoạn này thường bắt đầu vào khoảng 6 tháng tuổi, nhưng quan trọng hơn là các dấu hiệu phát triển cá nhân của từng bé.

Các Dấu Hiệu Nhận Biết

Các chuyên gia dinh dưỡng và nhi khoa khuyến cáo rằng bé đã sẵn sàng ăn dặm khi xuất hiện các dấu hiệu sau:
* Có thể giữ vững đầu và cổ: Bé cần có khả năng kiểm soát tốt vùng đầu và cổ để ngồi thẳng và nuốt thức ăn an toàn, tránh sặc.
* Có thể ngồi thẳng với sự hỗ trợ: Bé nên có thể ngồi trong ghế ăn dặm với sự hỗ trợ và giữ tư thế ổn định.
* Mất phản xạ đẩy lưỡi: Phản xạ đẩy lưỡi (tự động đẩy thức ăn ra khỏi miệng) của bé đã giảm hoặc mất đi. Đây là dấu hiệu quan trọng cho thấy bé đã sẵn sàng tiếp nhận thức ăn đặc.
* Mở miệng khi thấy thức ăn: Bé tỏ ra hứng thú với thức ăn của người lớn, nhìn chằm chằm, há miệng hoặc với tay đòi ăn.
* Có thể nhặt và đưa đồ vật vào miệng: Dù chưa phải là thức ăn, khả năng này cho thấy bé đã có sự phối hợp tay-mắt và vận động tinh cần thiết.

Nếu bé chưa có đủ các dấu hiệu trên, việc bắt đầu ăn dặm hoặc cho ăn bột bằng bình có thể không an toàn và kém hiệu quả.

Lợi Ích Của Việc Ăn Bằng Thìa

Việc cho bé ăn dặm bằng thìa mang lại vô số lợi ích quan trọng cho sự phát triển toàn diện của bé:
* Phát triển kỹ năng nhai nuốt: Ăn bằng thìa giúp bé học cách điều phối các cơ hàm, lưỡi và môi để nhai và nuốt thức ăn đặc, đây là những kỹ năng thiết yếu cho việc ăn uống sau này.
* Khám phá kết cấu và mùi vị: Bé được trải nghiệm trực tiếp các loại kết cấu khác nhau từ mịn đến thô, giúp phát triển vị giác và làm quen với nhiều loại thực phẩm đa dạng hơn.
* Phát triển vận động tinh: Bé học cách cầm nắm thìa (khi lớn hơn), đưa thìa vào miệng, và phối hợp tay-mắt, thúc đẩy sự phát triển các kỹ năng vận động tinh.
* Học cách nhận biết tín hiệu no: Khi ăn bằng thìa, bé có xu hướng tự điều chỉnh lượng ăn và ngừng khi cảm thấy no, giúp hình thành thói quen ăn uống lành mạnh và tránh nguy cơ tăng cân quá mức.
* Tạo thói quen ăn uống lành mạnh: Ăn dặm bằng thìa trong bữa ăn gia đình giúp bé học hỏi về văn hóa ăn uống, tương tác xã hội và hình thành thái độ tích cực với thức ăn.

Hướng Dẫn Ăn Dặm Đúng Cách Cho Bé

Thay vì băn khoăn có nên cho bé ăn bột bằng bình hay không, các bậc cha mẹ nên tập trung vào việc áp dụng phương pháp ăn dặm đúng cách, an toàn và khoa học. Điều này không chỉ giúp bé hấp thụ dinh dưỡng tốt mà còn xây dựng nền tảng vững chắc cho thói quen ăn uống lành mạnh sau này.

Thời Điểm Bắt Đầu Thích Hợp

Như đã đề cập, thời điểm lý tưởng để bắt đầu ăn dặm là khi bé được khoảng 6 tháng tuổi và có đủ các dấu hiệu sẵn sàng. Việc bắt đầu quá sớm (trước 4 tháng) hoặc quá muộn (sau 7 tháng) đều có thể gây ra những vấn đề nhất định cho sức khỏe và sự phát triển của bé. Bắt đầu đúng thời điểm giúp hệ tiêu hóa của bé đủ trưởng thành để xử lý thức ăn đặc và đồng thời cung cấp các dưỡng chất bổ sung cần thiết mà sữa mẹ hoặc sữa công thức không còn đáp ứng đủ hoàn toàn.

Chọn Thực Phẩm Ăn Dặm

Khi bắt đầu, nên ưu tiên các loại thực phẩm đơn giản, dễ tiêu hóa và ít gây dị ứng. Các loại bột gạo, bột yến mạch, hoặc rau củ quả nghiền nhuyễn như bí đỏ, cà rốt, khoai tây, chuối, bơ là những lựa chọn tốt. Sau đó, dần dần giới thiệu các loại thực phẩm đa dạng hơn như thịt (gà, bò, lợn), cá, trứng và các loại đậu.
* Nguyên tắc 4 ngày: Khi giới thiệu một loại thực phẩm mới, hãy cho bé ăn trong 4 ngày liên tục (hoặc ít nhất 2-3 ngày) để theo dõi phản ứng của bé. Nếu không có dấu hiệu dị ứng, bạn có thể tiếp tục giới thiệu loại mới.
* Tăng dần độ thô: Bắt đầu với thức ăn mịn, sau đó tăng dần độ lợn cợn, thô hơn để bé làm quen và phát triển kỹ năng nhai nuốt. Không nên giữ mãi thức ăn quá mịn vì sẽ cản trở sự phát triển của bé.

Phương Pháp Ăn Dặm

Có hai phương pháp ăn dặm chính mà phụ huynh có thể tham khảo:
* Ăn dặm truyền thống: Bắt đầu với thức ăn nghiền nhuyễn, dùng thìa đút cho bé. Phương pháp này giúp cha mẹ dễ dàng kiểm soát lượng thức ăn bé ăn và đảm bảo bé nhận đủ dinh dưỡng.
* Ăn dặm tự chỉ huy (BLW – Baby-Led Weaning): Bé tự cầm nắm và đưa thức ăn dạng miếng vào miệng. Phương pháp này khuyến khích bé tự chủ, khám phá thức ăn và phát triển kỹ năng vận động tinh. Tuy nhiên, đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ của cha mẹ để đảm bảo an toàn, tránh nguy cơ hóc.

Nhiều gia đình chọn kết hợp cả hai phương pháp để tận dụng ưu điểm của từng loại, linh hoạt điều chỉnh theo sở thích và khả năng của bé. Điều quan trọng là tạo điều kiện để bé được trải nghiệm và làm quen với thức ăn một cách tích cực.

Tạo Môi Trường Ăn Uống Tích Cực

Môi trường ăn uống đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành thói quen của bé.
* Giờ ăn cố định: Tạo lịch trình ăn uống đều đặn để bé hình thành nhịp sinh học và cảm thấy đói vào các bữa ăn.
* Không gian yên tĩnh: Tránh các yếu tố gây xao nhãng như TV, điện thoại trong bữa ăn.
* Cho bé ngồi cùng bàn ăn: Nếu có thể, hãy cho bé ngồi cùng gia đình trong bữa ăn. Bé sẽ học hỏi bằng cách quan sát người lớn.
* Kiên nhẫn và không ép buộc: Đừng ép bé ăn nếu bé không muốn. Hãy tôn trọng tín hiệu no của bé. Ép buộc có thể khiến bé sợ hãi việc ăn uống.
* Khen ngợi và khuyến khích: Hãy động viên và khen ngợi bé khi bé thử thức ăn mới hoặc có hành vi ăn uống tốt.

Câu Hỏi Thường Gặp Về Việc Ăn Bột Bằng Bình

Trong quá trình tìm hiểu về việc có nên cho bé ăn bột bằng bình hay không, nhiều bậc phụ huynh vẫn còn một số thắc mắc. Dưới đây là giải đáp cho các câu hỏi phổ biến nhất liên quan đến vấn đề này.

Bình sữa có lỗ to có giải quyết được vấn đề sặc không?

Việc sử dụng bình sữa có lỗ to hơn hoặc núm vú đặc biệt dành cho thức ăn đặc có thể giảm bớt nguy cơ tắc nghẽn núm vú, nhưng không hoàn toàn giải quyết được vấn đề sặc. Thực tế, núm vú có lỗ quá to có thể khiến dòng chảy của bột quá nhanh và khó kiểm soát đối với bé, đặc biệt là những bé chưa có kỹ năng nuốt tốt, làm tăng nguy cơ sặc. Hơn nữa, ngay cả khi bé không bị sặc, việc sử dụng bình sữa vẫn làm mất đi cơ hội để bé phát triển các kỹ năng nhai nuốt cần thiết khi ăn bằng thìa. Các chuyên gia vẫn khuyến nghị dùng thìa để cho bé ăn bột, ngay cả khi bột có độ đặc nhất định.

Nếu bé không chịu ăn bằng thìa thì sao?

Việc bé từ chối ăn bằng thìa là một thách thức phổ biến mà nhiều cha mẹ phải đối mặt. Đây thường là một phần của quá trình bé làm quen với điều mới mẻ. Thay vì dùng bình sữa, hãy thử các cách sau:
* Kiên nhẫn và lặp lại: Bé có thể cần được giới thiệu thức ăn mới nhiều lần (có khi lên đến 10-15 lần) trước khi chấp nhận. Đừng nản lòng.
* Thay đổi kết cấu: Bắt đầu với bột siêu mịn, sau đó dần dần tăng độ thô. Đảm bảo thức ăn không quá nóng hoặc quá lạnh.
* Để bé tự khám phá: Cho phép bé chạm, ngửi, thậm chí nghịch thức ăn bằng tay. Điều này giúp bé làm quen và giảm bớt nỗi sợ hãi.
* Thay đổi loại thìa: Một số bé thích thìa silicone mềm mại hoặc thìa có kích thước nhỏ hơn.
* Tạo không khí vui vẻ: Biến bữa ăn thành một trải nghiệm tích cực, không gây áp lực. Khen ngợi bé khi bé hợp tác.
* Đảm bảo bé đói vừa phải: Cho bé ăn khi bé đói nhưng không quá đói đến mức cáu kỉnh.
* Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu tình trạng biếng ăn kéo dài hoặc bé có dấu hiệu chậm phát triển, hãy tìm đến bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được tư vấn cụ thể.

Bé ăn dặm bằng bình có làm bé béo phì không?

Như đã phân tích ở trên, việc cho bé ăn dặm bằng bình có thể làm tăng nguy cơ béo phì. Khi bú bình, bé khó nhận biết tín hiệu no một cách hiệu quả như khi ăn bằng thìa. Điều này dễ dẫn đến việc bé ăn quá nhiều so với nhu cầu thực tế của cơ thể. Hơn nữa, phụ huynh thường có xu hướng pha bột đặc hơn và cho bé ăn lượng lớn hơn để đảm bảo bé “no”. Tình trạng này kéo dài có thể khiến bé tăng cân nhanh chóng và đặt nền móng cho các vấn đề béo phì trong tương lai. Để duy trì cân nặng khỏe mạnh cho bé, việc kiểm soát khẩu phần ăn và khuyến khích bé ăn bằng thìa là rất quan trọng.

Kết Luận

Tóm lại, việc có nên cho bé ăn bột bằng bình là một quyết định cần được cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên lời khuyên của chuyên gia. Mặc dù có vẻ tiện lợi trong ngắn hạn, phương pháp này tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sự phát triển toàn diện của bé, bao gồm nguy cơ sặc, chậm phát triển kỹ năng nhai nuốt, ảnh hưởng đến răng miệng và tăng nguy cơ béo phì. Thay vào đó, việc tập cho bé ăn dặm bằng thìa theo đúng lộ trình và các dấu hiệu sẵn sàng của bé sẽ giúp bé phát triển các kỹ năng quan trọng, hình thành thói quen ăn uống lành mạnh và đảm bảo an toàn tối đa. Hãy luôn ưu tiên sức khỏe và sự phát triển tự nhiên của con bạn.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *